Gonzo

We bedriegen onszelf op zoveel gebieden. Zo misschatten we allemaal meer dan ons lief is de tijd die nodig is om iets te doen, of wanneer we iets gaan doen. Een mooi voorbeeld daarvan is een casestudie die aantoonde dat universiteitsstudenten hun scriptie gemiddeld drie weken later afwerken dan hun 'meest realistische' schatting, en een week na hun 'worst-case-scenario'.

Maar ook dichter bij huis zijn er talloze voorbeelden. Sturen we bijvoorbeeld niet elk jaar opnieuw onze belastingsbrief op het allerlaatste moment in, zelfs al hadden we ons zo voorgenomen dat vervelende klusje onmiddellijk te klaren?

'Alle kennis begint bij zelfkennis': je herkent zo de spreuk van Bond Zonder Naam. Maar hoe melig het ook mag klinken, het is absoluut de waarheid. We kunnen het gedrag van andere mensen beter inschatten dan dat van onszelf, zo blijkt uit recent onderzoek* van Emily Balcetis en David Dunning, allebei psychologen.

Vreemd, niet? Want vinden we onszelf niet allemaal logisch in elkaar zitten? Wij kunnen goed voorspellen wat we zelf gaan doen, en dat zullen verstandige keuzes zijn. Franklin Roosevelt zei daarover ooit treffend: 'De meest capabele man die ik ooit ben tegengekomen is diegene die ik denk dat ik ben'.

Toch niet dus. De reden voor die verkeerde inschatting ligt bij het feit dat we helemaal geen rekening houden met de invloed die bepaalde omstandigheden hebben op onze beslissingen. Maar dat doen we wel als het om andere mensen gaat. Dat klinkt allemaal misschien wat abstract, maar een voorbeeld uit het onderzoek van Balcetis en Dunning maakt heel wat duidelijk:

(*) Een onderzoeker stapt een kamer binnen, waar een of meerdere proefpersonen wachten op uitleg over wat er te gebeuren staat. Wat zij niet weten, is dat de proef dan al begonnen is. De onderzoeker duwt 'per ongeluk' een doos met puzzelstukjes van de tafel.
(*) De onderzoeksvraag is eenvoudig: hoeveel mensen helpen de puzzelstukjes te verzamelen? En in welke mate hangt dat af van een goed of slecht humeur, en of ze alleen zijn of in gezelschap?
(*) Naast die nietsvermoedende, actieve proefpersonen, hoort er bij het experiment ook een tweede groep deelnemers die moet inschatten in welke mate die eerste groep te hulp zal schieten onder de verschillende omstandigheden.

Wat bleek? De deelnemers uit de tweede groep sloegen de nagel op de kop! Zo voorspelden zij dat de mensen uit de eerste groep 22 procent minder bereid zouden zijn om de onderzoeker te helpen met het oprapen van de puzzelstukjes als ze zich in een groep bevonden, dan wanneer ze alleen waren. En dat was ook zo: de kans dat de proefpersoon de onderzoeker hielp lag 27 procent lager als hij/zij deel uitmaakte van een groep.
Een soortgelijk resultaat kwam ook naar voor uit onderzoek naar giften voor een goed doel. Deelnemers met een slecht humeur waren 23 procent minder gul dan hun zonnigere collega's. Ook dit was juist voorspeld.

Als de deelnemers echter gevraagd werd naar hoe ze zelf zouden reageren onder de verschillende omstandigheden, bleken ze blind te zijn voor het groeps- of humeureffect. De omstandigheden mochten blijkbaar veranderen, maar zij niet.

Uit een berg aan academisch onderzoek was eerder al gebleken dat we onszelf steevast in een onrealistisch positief daglicht stellen. Een mooi voorbeeld daarvan is het feit dat 90 procent van de mensen denkt tot de 10 procent beste chauffeurs te behoren, wat statistisch gezien natuurlijk onmogelijk is.

'We zijn goede sociale psychologen maar armtierige eigen-psychologen', besluiten Balcetis en Dunning dan ook terecht.

Dit onderzoek roept ook vragen op voor u als belegger. Denk maar aan die wijzigende omstandigheden. Misschien herkent u een slechte beslissing van een collega die met een kater zijn aandelen van AB Inbev buitengooit, terwijl u er van van overtuigd bent dat hij dat met een normaal ochtendhumeur nooit zou doen. Maar zou u zich daar zelf echt nooit aan laten vangen?

En dat het behoren tot een groep het gedrag van beleggers verandert, is al tot den treure toe gedocumenteerd. Want wat anders zijn zeepbellen dan lemmingen die zich gezamenlijk in de afgrond storten, terwijl achteraf iedereen het er roerend over eens is dat die hausse waanzin was? 'Mij overkomt zoiets niet', moet een van de meest overmoedige uitspraken uit de beurswereld zijn.

Laat ons in elk geval duidelijk zijn over één ding: zelfoverschatting, het overkomt ons allemaal. Zelfs John Travolta in Saturday Night Fever. Wat zou die niet denken als hij zichzelf had zien lopen over straat?

Zegt u nu zelf maar: herkent u dit gedrag bij zichzelf, en wat betekent het voor de manier waarop u met geld omgaat?

@daanballegeer

* Balcetis, E. & D. Dunning, 2011, Considering the situation: Why people are better social psychologists than self-psychologists.