Gonzo

In de vorige Gonzo ging het er al over hoe grondig we onszelf bedriegen. Zo kunnen we uitstekend inschatten hoe onze medemens zich zal gedragen, maar slaan we helemaal de bal mis als het over onszelf gaat.

Wat daarbij zeker niet helpt, is dat onze hersenen mee in het complot zitten. Vaak proberen ze ons te helpen door zwarte gaten en missing links op te vullen, maar geven ons daardoor wel een vals gevoel van beleving.

Dat blijkt mooi uit onderzoek* van Brent Strickland & Frank Keil, psychologen verbonden aan de universiteit van Yale. Zij toonden aan dat een nieuwe herinnering al binnen een paar seconden vertekend is om er een 'coherente herinnering' van te maken.

Een voorbeeld: proefpersonen kregen een video te zien waarbij iemand een aanloop neemt, op een bal trapt en die een eind ver doet vliegen. Maar niet iedereen kreeg ook effectief het ogenblik te zien waarop de speler de bal raakt. Achteraf kregen de deelnemers een reeks stilstaande beelden te zien uit de video, en moesten ze aangeven of ze die beelden herkenden of niet.

Opmerkelijk genoeg waren ook de mensen die het balcontact niet hadden gezien ervan overtuigd dat ze dat wel gezien hadden. Blijkbaar hadden hun hersenen zelf een herinnering aangemaakt waarin het balcontact plaatsvond, omdat het de logische link vormde tussen de aanloop en de wegvliegende bal.

Als de volgorde van de beelden in de video werd herschikt zodat er geen logisch gevolg meer was tussen de verschillende fragmenten (bijvoorbeeld een bal die wegvliegt, gevolgd door iemand die een aanloop neemt), dan kwam er geen kunstmatig stukje herinnering aan te pas.

Dit onderzoek heeft verstrekkende implicaties. Denk bijvoorbeeld maar aan de reconstructie van misdrijven. Zo kan een ooggetuige iemand met een wapen hebben zien zwaaien, en enkele seconden later iemand door een kogel geveld op de grond zien liggen. Het geheugen van de getuige kan een herinnering aangemaakt hebben dat de man met het wapen ook effectief geschoten heeft, terwijl de echte schutter misschien buiten het gezichtsveld van de ooggetuige stond...

Soms gaat het nog een stuk verder. Een bekend voorbeeld van valse herinneringen is dat van geheugenexpert Donald Thompson, die halfweg de jaren 90 door een vrouw beschuldigd werd van verkrachting. Net voor de feiten was hij echter te gast op een televisietalkshow om - hoe ironisch - uitleg te geven over valse herinneringen. De dame in kwestie had het programma bekeken.
Uiteindelijk bleek dat de vrouw het gezicht van de verkrachter in haar herinneringen had vervangen door dat van Thompson, die dan ook vrijuit ging.

Hoe betrouwbaar zijn we dus eigenlijk, ook voor onszelf? Een lastige vraag waarover het laatste woord duidelijk nog niet gezegd is.

Een uitstekende film over ons geheugen is Memento van Christopher Nolan uit 2000. Hieronder vindt u de trailer.

@daanballegeer

* Strickland B. & F. Keil, 2011, Event Completion: Event based inferences distort memory in a matter of seconds.